Podsumowanie działalności Wojewódzkiego Komitetu Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Bydgoszczy w okresie od 1961 do 2006 r.
Ziemia Bydgoska doznała szczególnie ciężkich strat ludzkich i materialnych w okresie II wojny światowej. Dwukrotnie przewinął się przez nią front wojny w 1939 i 1945 r.
Hitlerowcy prowadzili podczas okupacji specjalną politykę wyniszczenia biologicznego polskiego społeczeństwa. Już 5 września 1939 r. zaczęły się masowe mordy na ludności miasta Bydgoszczy. Przywódcy hitlerowscy głosili, że nie będzie na tej ziemi śladu po Polakach. Mordowano nie tylko inteligencję, ale całe przypadkowe rodziny. Zbrodni masowych dokonywano w miastach i na wsi, w lasach, w domach i na drogach. Ginęli polscy jeńcy bezpośrednio po rozbrojeniu na polu walki i później w obozach jenieckich, więźniowie w obozach zagłady i członkowie ruchu oporu. Bez sądu ginęły kobiety i dzieci, nie wyłączając niemowląt.
Po odzyskaniu wolności, w pierwszych miesiącach 1945 roku, na terenie Województwa Bydgoskiego zastano nie tylko zniszczone mienie i dorobek, ale setki tysięcy ofiar. Były one najczęściej zakopywane w przypadkowych i nieodpowiednich na spoczynek miejscach. Odnosi się to zarówno do poległych żołnierzy, jaki i mordowanych osób cywilnych.
Osobny rozdział polskiej martyrologii na naszych ziemiach, to masowe morderstwa dokonywane przez hitlerowców w lasach i parowach, z dala od dróg i osiedli ludzkich. Zwłoki ofiar były zakopywane najczęściej przez więźniów lub jeńców, którzy po zasypaniu ciał byli traceni.
Świadkowie oraz fakty odkryte po wojnie stwierdzają, że w roku 1944 w różnych stronach województwa, hitlerowcy odkopywali zwłoki i palili na miejscu lub wywozili w nieznanym kierunku. Chcieli zatrzeć ślady swych zbrodni.
Po wojnie społeczeństwo Województwa Bydgoskiego niezwykle ofiarnie włączyło się w akcję odnalezienia poległych o pomordowanych. Odnajdywano miejsca zroszone krwią męczeńską i starano się w miarę możliwości trwale oznaczyć każde miejsce walki, kaźni i każdy grób.
Trzeba było odszukać miejsca ukryte, przeprowadzić ekshumacje, wytyczyć nowe miejsca dla ekshumowanych szczątków ofiar.
W latach 1945-1970 dokonano olbrzymiego wysiłku, aby wszystkie miejsca zbrodni zabezpieczyć i sporządzić wstępną dokumentację.
W powiatach powstały Powiatowe Komitety Uczczenia Ofiar Zbrodni Hitlerowskich, które z własnej inicjatywy dokonywały właściwego upamiętnienia odnalezionych miejsc poległych oraz pomordowanych.
19 czerwca 1961 r. rozpoczął swoją działalność Wojewódzki Komitet Obywatelski Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa w Bydgoszczy pod przewodnictwem posła Aleksandra Schmidta – Przewodniczącego Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej. Do tego czasu problematyką Miejsc Pamięci Narodowej zajmowały się różne organizacje społeczne. Działalność ta nie była skoordynowana ani właściwie ukierunkowana. Dopiero Wojewódzki Komitet Obywatelski Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa wystąpił z konkretnym programem działania, opierając się na dotychczasowych działaniach komitetów powiatowych i miejskich.
Dokonał on ustaleń co do ewidencji miejsc pamięci i zebranej dokumentacji oraz zainicjował właściwe, godniejsze upamiętnienia każdego miejsca. Ważniejszym przedsięwzięciem w latach sześćdziesiątych było wybudowanie pomnika na cmentarzu ofiar terroru hitlerowskiego w Potulicach, gdzie podczas uroczystości odsłonięcia pomnika odbyła się wielka manifestacja społeczeństwa, a szczególnie młodzieży harcerskiej.
5 września 1969 r. przy udziale 100 tysięcy Polaków, w Bydgoszczy dokonano uroczystego odsłonięcia Pomnika Walki i Męczeństwa na Starym Rynku.
W 1975 r. nastąpiła całkowita zmiana stanu organizacyjnego i terytorialna Województwa Bydgoskiego. Powstały nowe Województwa: Toruńskie i Włocławskie oraz zlikwidowano wszystkie powiaty pozostawiając tylko urzędy miast i gmin.
Według stanu na dzień 1 listopada 1974 r. w dawnym Województwie Bydgoskim (z Toruniem i Włocławkiem) było zaewidencjonowanych 1012 Miejsc Pamięci Narodowej. Od tego czasu do dnia dzisiejszego, byłe Województwo Bydgoskie miało 1068 takich miejsc. Należy podkreślić, że w latach 1976-1990 dokonano wielkiej pracy uaktualnienia oraz odszukania wszystkich miejsc i objęcia ich ewidencją.
Prawie 50% zarejestrowanych miejsc stanowią mogiły i cmentarze wojenne, które pozostają pod opieką Państwa. Państwo przeznacza corocznie środki finansowe na remonty i konserwację grobów i cmentarzy wojennych.
Wszystkie Miejsca Pamięci Narodowej znaczą szlak historii Państwa Polskiego i naszego województwa.
Najstarsze upamiętnienie historii to pomnik Leszka Białego w Gąsawie podstępnie zamordowanego przez księcia pomorskiego Świętopełka w 1227 r.
Dalsze upamiętnienia to:
1410 r. – zwycięska bitwa wojsk polskich z Krzyżakami pod Łąckiem Wielkim (Koronowo),
1447 r. – wybitny Polak walczący o polskość Jan z Ludziska (tablica na szkole w Ludziskach gm. Janikowo),
1659 r. – uczczenie przez Józefa Jantę Połczyńskiego poległych w walce braci Polaków (figura usytuowana przy drodze Mała Komorza – Nadolnik gm. Tuchola),
1683 r. – bitwa pod Wiedniem Jana III Sobieskiego (głaz i tablica w Nakle i Jeziorach Wielkich),
1794 r. – przywódca Insurekcji Kościuszkowskiej – szewc Jan Kiliński (pomnik w Trzemesznie, obecnie Województwo Wielkopolskie),
1830/31 r. – Powstanie Listopadowe (Czersk, obecnie Województwo Pomorskie),
1848 r. – “Wiosna Ludów” (Kcynia, Mogilno, Strzelno, Trzemeszno, Żnin),
1863/64 r. – Powstanie Styczniowe (11 M.P.N.),
1912 r. – walka Polaków z zaborcą pruskim (Świecie nad Wisłą),
1914-18 – I wojna światowa (10 M.P.N.),
1918 r. – Powstanie Wielkopolskie (76 M.P.N., w Bydgoszczy istnieje jedyny w Polsce Grób Nieznanego Powstańca Wielkopolskiego),
1920 r. – wojna polsko – rosyjska (7 M.P.N.),
1939 r. – “Kampania wrześniowa” (136 miejsc walki i grobów),
1939-45 – lata okupacji to martyrologia narodu polskiego, miejsca kaźni oraz liczne mogiły na cmentarzach jak i pamiątkowe tablice,
1945 r. – walka o wyzwolenie Ziemi Bydgoskiej (31 M.P.N.), walka o wyzwolenie ziemi bydgoskiej przez żołnierzy Armii Radzieckiej (41 cmentarzy i kwater wojennych),
1945-56 – walka z reżimem stalinowskim (stale powstają nowe miejsca, głównie tablice pamiątkowe).
W 1975 r., po likwidacji powiatów oraz utworzeniu trzech województw, dokumentacja wszystkich Miejsc Pamięci Narodowej została przekazana do miast, gmin oraz do nowych województw.
Powołano nowy Wojewódzki Obywatelski Komitet Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa w Bydgoszczy z Aleksandrem Schmidtem jako przewodniczącym. Jego działalność była w latach 70-tych bardzo intensywna.
Kolejnymi przewodniczącymi Komitetu byli m.in.:
Edmund Lehmann,
Edward Molik,
Stanisław Kubczak,
Eugeniusz Kłopotek.
Sekretarzami Komitetu byli m.in.: Z. Ciara, R. Kuczma, K. Masiak, J. Żurawski, a do 2006 r. H. Bogdańska.
Kryzys w pracach Komitetu nastąpił w latach 1979-1982 oraz 1990-1994.
Od września 1982 r. do października 1984 r. przeprowadzono akcję, w wyniku której zapoznano się z działalnością terenowych komitetów ochrony pamięci walk i męczeństwa. 58 wyjazdów w teren wyłoniło przeszło 100 M.P.N dotychczas nie zaewidencjonowanych.
22 marca 1985 r. Wojewódzki Komitet dokonał oceny wyników lustracji i wraz z zaleceniami przesłał do terenowych komitetów.
Do osiągnięć ówczesnego Komitetu należy zaliczyć zorganizowanie systemu stałych patronatów społecznych nad miejscami i obiektami pamięci narodowej, w tym grobami i cmentarzami wojennymi i ofiar wojny oraz znakami pamięci. Każde miejsce pamięci w Województwie Bydgoskim zyskało opiekuna zbiorowego – zakłady pracy, jednostki wojskowe, szkoły, organizacje kombatanckie i młodzieżowe (harcerze) oraz indywidualnego – osoby prywatne.
Organizowane były oceny stanu opieki i konkursy.
W latach 80-tych Wojewódzki Komitet zorganizował trzy konkursy na najlepszego opiekuna miejsc pamięci narodowej w Województwie Bydgoskim.
Konkursy te przyczyniły się do dalszego usprawnienia oraz intensyfikacji opieki nad tymi miejscami przez młodzież szkolną. Kontynuowane są i w latach 90-tych.
I tak IV edycja konkursu “Najlepszy Opiekun Miejsc Pamięci Narodowej w Województwie Bydgoskim” odbyła się w 1995 r.
Konkurs cieszył się dużym zainteresowaniem. WK OPWiM przyznał aż trzy puchary za trzy I miejsca, 40 nagród rzeczowych dla wyróżniających się uczniów, ich nauczycieli lub szkół, a także 39 oznak O.M.P.N.
Natomiast Sekretarz Generalny Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie wręczył 3 złote i 21 srebrnych Medali Opiekuna Miejsc Pamięci Narodowej.
W 1997 r. Wojewódzki Komitet O.P.W.iM. zorganizował konkurs pt. “Co wiesz o wybranym Miejscu Pamięci Narodowej w Twojej wsi, mieście, gminie, regionie?”. Młodzież szkół podstawowych, średnich i zawodowych nadesłała 332 prace. Zainteresowanie tym tematem przeszło najśmielsze oczekiwania członków Komitetu, który przyznał:
2 I miejsca,
6 II miejsc,
15 III miejsc oraz
45 wyróżnień, nagradzając je pięknymi książkami i nagrodami rzeczowymi.
Następny konkurs o miano najlepszego opiekuna Miejsc Pamięci Narodowej Województwa Kujawsko – Pomorskiego odbył się już w nowym połączonym województwie tj. w czasie od 1 marca do 15 czerwca 2004 r. W konkursie wzięło udział 40-ci najlepszych prac i dokumentacji z 18-tu miast i gmin Województwa Kujawsko – Pomorskiego. Najlepszymi opiekunami Miejsc Pamięci Narodowej okazali się:
Najlepszym opiekunom przyznano puchary pamiątkowe, książki, dyplomy oraz nadano 32 odznaki Opiekuna Miejsc Pamięci Narodowej, a najlepsi otrzymali 1 złoty i 5 srebrnych medali Opiekuna M.P.N.
WK OPWiM był również współorganizatorem, wspólnie z Kuratorium Oświaty, Sejmikiem Samorządowym Województwa Bydgoskiego i Wojewódzkim Ośrodkiem Metodycznym, konkursu pt. ”Losy żołnierza polskiego oraz walka zbrojna o niepodległość”.
Bardzo pożyteczna dla historycznej edukacji młodzieży była inicjatywa Komitetu nakłaniająca do zakładania, głównie w szkołach , “izb pamięci narodowej” czy tzw. “izb tradycji”. Gros ich poświęconych było historii II wojny światowej w aspekcie dziejów danego regionu czy miejscowości lub określonej postaci z nimi związanej.
Obecnie istnieje na terenie Województwa Kujawsko – Pomorskiego 90 izb. Bardzo niekorzystnym zjawiskiem ostatnich lat jest likwidacja wielu szkolnych izb pamięci i dalsze systematyczne zmniejszanie się ich liczby. Przyczyną takiego stanu rzeczy są przede wszystkim trudności lokalowe i finansowe szkół. Tym niemniej, można odnotować też powstawanie nowych tego typu placówek, chociaż poświęconych głównie historii regionu czy miejscowości, w tym także okresowi II wojny światowej.
Młodzież jest tą grupą społeczną, która przejawia najmniej inicjatyw historycznych. Duże zaangażowanie w dzieło kultywowania pamięci narodu oraz opieki nad miejscami i obiektami z nią związanymi przejawia młodzież harcerska.
W związku z powyższym WK OPWiM dużą uwagę przykłada do działań zmierzających do patriotycznego wychowywania młodzieży. Podejmuje różne formy apeli o większy udział młodzieży w uroczystościach patriotycznych. Próbuje wypracować ciekawsze formy przekazywania określonych treści tak, by wywoływały one właściwe reakcje i zostały odebrane jako prawdziwe.
W latach 1966 – 2006 przyznano 4497 odznak Opiekuna Miejsc Pamięci Narodowej i 647 złote i srebrne Medale Opiekuna Miejsc Pamięci Narodowej.
W latach 1995-1997 Komitet przeprowadził kolejną aktualizację Miejsc Pamięci Narodowej na terenie województwa, przekazując 1015 kart ewidencyjnych Radzie Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie.
W związku z częstymi zmianami pracowników w gminach, członkowie Komitetu uznawali za celowe instruowanie nowych pracowników, by problematyka miejsc pamięci nie schodziła na dalszy plan. Instruktaże takie były udzielane w miarę potrzeb. I tak w wielu gminach nie udało się zgromadzić i zachować dokumentacji uzasadniających powstanie tych miejsc.
Należy odnotować, że najaktywniejsza i najciekawsza działalność Komitetu przypada na lata 1994-97, kiedy przewodniczył mu Wicewojewoda Bydgoski – Eugeniusz Kłopotek. Corocznie w kwietniu (miesiącu pamięci narodowej) odbywały się narady z przewodniczącymi terenowych komitetów ochrony pamięci walk i męczeństwa oraz pracownikami prowadzącymi w gminach sprawy grobownictwa wojennego. Narady te zdawały egzamin, uczestnicy uznali je za pożyteczne, bo wyjaśniały wiele bieżących problemów i przyczyniały do aktywizacji działalności komitetów. Do uaktywnienia i większego zainteresowania problematyką Miejsc Pamięci Narodowej przyczyniały się również odbywane 2 razy w roku wyjazdowe posiedzenia Wojewódzkiego Komitetu Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, którego członkowie spotykali się przy miejscach pamięci narodowej z miejscowymi władzami samorządowymi, przedstawicielami terenowych komitetów, organizacjami kombatanckimi, harcerskimi i młodzieżą szkolną.
Wyjazdy pozwoliły zwizytować Miejsca Pamięci Narodowej, głównie groby i cmentarze wojenne w następujących gminach:
Kolejne wyjazdy pozwoliły członkom Wojewódzkiego Komitetu Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa poznać szlak walk i pamięci 15 Dywizji Piechoty Wielkopolskiej, w skład której wchodził Bydgoski Batalion Obrony Narodowej na trasie: Brzoza, Nowa Wieś Wielka, Gniewkowo, Broniewo, Dobrzyków, Giżyce, Trojanowo, Boryszewo, Kozłów Biskupi, Warszawa (Wawrzyszew, Powązki), Laski, Łomianki, Palmiry, Kutno.
Następny wyjazd przebiegał trasą linii obronnych 15 Dywizji Piechoty Wielkopolskiej tj. Osowa Góra, Kruszyn, Trzemiętowo, Karolewo, Włóki. Efektem spotkania było wystąpienie do Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków o objecie ochroną prawną i wpisanie do rejestru zabytków obiektów (schrony) na tej linii w celu ich zachowania, a nawet uczynienia z nich atrakcji turystycznej.
Ostatnie wyjazdowe posiedzenie Wojewódzkiego Komitetu OPWiM odbyło się 15 września 2005 r. na terenie powiatów Rypin i Lipno.
Ciekawe były również posiedzenia Komitetu organizowane np. w Muzeum Tradycji P.O.W.
Od kilku lat z inicjatywy Alfreda Maciejewskiego i Witolda Domachowskiego pokazywane są młodzieży szkół podstawowych, zawodowych i średnich wystawy pt. “Auschwitz – Birkenau – Otchłań Męki i Śmierci”, a od 1996 r. “Ziemie Polski Miejscami Pamięci Narodowej Pisane”.
Każdorazowo ta ostatnia wystawa uzupełniana jest o plansze z Miejscami Pamięci Narodowej miast lub gmin, gdzie jest eksponowana. W okresie ostatnich 15 lat wystawy zwiedziło 50 795 uczniów z następujących miejscowości: Karolewo gm. Dobrcz, Koronowo, Solec Kujawski, Nowa Wieś Wielka, Złotniki Kujawskie, Pruszcz Pomorski, Tuchola, Białe Błota, Łochowo, Bydgoszcz, Gniewkowo, Samostrzel, Sadki, Kamień Krajeński, Łabiszyn, Pakość, Kościelec, Inowrocław, Barcin, miasto Toruń i inne.
W okresie wieloletniej działalności Komitetu ukazało się wiele wydawnictw, które pokazały i omawiały historię Miejsc Pamięci Narodowej w poszczególnych miastach i gminach.
Trzeba tu wymienić chociaż niektóre:
Rok 1978 – wyd. pt. “Dzieje Pakości – Bydgoskie Towarzystwo Naukowe (str. 191-199).
Rok 1980 – Informator o Miejscach Pamięci Narodowej na terenie miasta i gminy Szubin, wydany przez Miejsko – Gminny Obywatelski Komitet Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa w Szubinie.
Rok 1980 – Wyd. pt. “Z badań nad eksterminacją Żydów na Pomorzu i Kujawach” – wydał Wojewódzki Obywatelski Komitet Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa w Bydgoszczy.
Rok 1980 – “Bydgoszcz – Lato 1939” – Wojewódzki Obywatelski Komitet Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa.
Rok 1985 – “Pomniki walki i męczeństwa z lat 1939 – 1945 w Inowrocławiu” – Zenon Mazur, wyd. Towarzystwo Miłośników Miasta Inowrocławia.
Rok 1986 – “Miejsca Pamięci Narodowej Żnina i okolic 1939-1945”, wyd. PTTK Żnin – Janina Balska.
Rok 1987 – wyd. pt. ”Miejsca Pamięci Narodowej w granicach dawnego powiatu mogileńskiego” – zebrał i opracował Antoni Wesołowski.
Rok 1988 – wyd. pt. ”Walki o Żnin w Powstaniu Wielkopolskim – 1919/19” – Bogdan Balski – wyd. Obywatelski Komitet Obchodów 725-lecia nadania praw miejskich Żninowi.
Rok 1988 – Opracowanie danych z terenu Województwa Bydgoskiego do “Przewodnika po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa – lata wojny 1939 – 1945, wydanego przez Radę Ochrony Pomników Walk i Męczeństwa w Warszawie (str. 95-133).
Rok 1990 – wyd. pt. “Miejsca Pamięci Narodowej na Ziemi Świeckiej” – Miejsko – Gminny Komitet Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Świeciu i Towarzystwo Miłośników Ziemi Świeckiej.
Rok 1990 – Wyd. “Ziemia Jeziorańska – Zarys historyczny gminy Jeziora Wielkie” – Gminny Komitet Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Jeziorach Wielkich (Tadeusz Ciałkowski).
Rok 1992 – Wyd. “Przewodnik po miejscach walki i męczeństwa w gminie Dragacz – Mniszek miejsce kaźni” – Roman Kozłowski, wyd. Gminny Komitet Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Dragaczu.
Rok 1992 – Album Miejsc Pamięci Narodowej księży Kościoła rzymsko-katolickiego rozstrzelanych i pomordowanych przez Niemców w latach 1939 – 1945 z województwa bydgoskiego” – oprac. i wydał Wojewódzki Komitet Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Bydgoszczy.
Rok 1996 – “Więzienie na Wałach Jagiellońskich w Bydgoszczy – szkice z lat 1939 – 1956” – Anna Perlińska i Krzysztof Sidorkiewicz, wyd. WK OPWiM.
Rok 1996 – “Cmentarze wojenne województwa bydgoskiego”, wyd. Urząd Wojewódzki w Bydgoszczy.
Rok 1997 – “Przewodnik po miejscach walk wrześniowych 1939 w województwie bydgoskim”, wydał WK OPWiM.
Rok 1998 – “66 Kaszubski” – oprac. Stanisław Krasucki. WK OPWiM wsparł finansowo.
Po utworzeniu nowego województwa, Wojewódzki Komitet Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Bydgoszczy wydał dwa biuletyny – jeden za okres od 9 czerwca 1999 r. do 9 czerwca 2003 r. i drugi od 7 października 2003 r. do 30 kwietnia 2005 r.
WK OPWiM w Bydgoszczy przyczynił się też do wydania pozycji “Armia Krajowa w Borach Tucholskich”, “Katyń 1940”.
Nie należy zapominać, że członkowie Komitetu popularyzują wiedzę historyczną w środkach masowego przekazu.
Na zakończenie niniejszego opracowania autorzy pozostawiają omówienie jednego z najważniejszych i widocznych osiągnięć Komitetu w zakresie likwidacji anonimowości miejsc pamięci i nowych godniejszych upamiętnień, bowiem jeszcze w latach 80-tych istniały na naszym terenie groby ziemne.
Należy podkreślić, że odsłonięciom zmodernizowanych Miejsc Pamięci Narodowej nadawano uroczysty charakter religijno – patriotyczny, z udziałem młodzieży i społeczeństwa.
Należy podkreślić również, że groby i cmentarze wojenne utrzymywane są ze środków państwowych. Przykładowo w roku 2005 na najpilniejsze remonty cmentarnictwa wojennego z dodatkowych środków Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa wydatkowano kwotę 79 tys. zł, a z budżetów terenowych w ubiegłym roku wydatkowano na bieżące utrzymanie Miejsc Pamięci Narodowej kwotę 518 tys. zł.
Nie sposób wymienić w niniejszym opracowaniu wszystkich przedsięwzięć zmierzających do likwidacji anonimowości Miejsc Pamięci Narodowej oraz godniejszego upamiętnienia skromnych do tej pory miejsc, ale ograniczymy się do najbardziej znaczących i najkosztowniejszych.
I tak:
Należy stwierdzić, że do wszystkich miejsc pamięci są dojścia. Jest oznakowanie, które ułatwia odszukanie tych miejsc, a przy każdym miejscu jest informacja kto się nim opiekuje.
Trudno nie odnotować i przy tej okazji przykrego zjawiska z jakim m.in. Komitet boryka się w ostatnich latach tj. nasilenia aktów wandalizmu, kradzieży elementów nagrobnych z metali kolorowych. Dotyczą one i cmentarzy żołnierzy Armii Czerwonej, i cmentarzy ofiar terroru hitlerowskiego, i cmentarzy cywilnych również.
Głównie komitety terenowe i władze samorządowe starają się jednak, w miarę możliwości, usuwać szkody zastępując materiały droższe tańszymi. Zabiegają też o objęcie tych miejsc wzmożonymi patrolami policji czy straży miejskiej.
Podsumowując działalność Komitetu w minionych latach należy stwierdzić, że podstawowe zadanie w dziedzinie upamiętnień okresu II wojny światowej zostało zrealizowane. Ostatnich lat dotyczą inicjatywy historyczne organizacji skupiających ofiary zbrodni stalinowskich.
W związku z tym, że w zasadzie ciężar opieki nad obiektami i Miejscami Pamięci Narodowej spoczywa na administracji rządowej i samorządowej, działania na przyszłość Komitetu winny skupić się na działaniach propagandowych zwłaszcza wśród młodszej części społeczeństwa, by zainteresować młodzież historią. Młodzież bowiem zainteresowanie przeszłością przejawia, jeśli się ją w sposób właściwy przedstawia.
W codziennej pracy nad dokumentowaniem i realizacją zadań związanych z opieką nad Miejscami Pamięci Narodowej Komitet natrafiał na pewne trudności, związane z niedoskonałymi rozwiązaniami prawnymi (źródła finansowania, brak objęcia ochroną prawną), a w ostatnich latach – obciążeniami związanymi z okresem PRL-owskim. Od 2000 r. oczekujemy na nowe rozwiązania prawne, które uporządkują tą sferę i wyznaczają nową rolę Komitetowi Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. Ustawa z 21 stycznia 1988 roku o Radzie Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa (Dz. U. Nr 2, poz. 2 ze zm.) oraz Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 25 kwietnia 1988 r. w sprawie organizacji trybu działania i zasad finansowania Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa oraz komitetów ochrony pamięci walk i męczeństwa (Dz. U. Nr 22, poz. 154) nie spełniają obecnie tej roli.
Opracował
Witold Domachowski
Członek Prezydium Komitetu
Podsumowanie działalności Wojewódzkiego Komitetu Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Bydgoszczy w okresie od 1961 do 2006 r.
Ziemia Bydgoska doznała szczególnie ciężkich strat ludzkich i materialnych w okresie II wojny światowej. Dwukrotnie przewinął się przez nią front wojny w 1939 i 1945 r.
Hitlerowcy prowadzili podczas okupacji specjalną politykę wyniszczenia biologicznego polskiego społeczeństwa. Już 5 września 1939 r. zaczęły się masowe mordy na ludności miasta Bydgoszczy. Przywódcy hitlerowscy głosili, że nie będzie na tej ziemi śladu po Polakach. Mordowano nie tylko inteligencję, ale całe przypadkowe rodziny. Zbrodni masowych dokonywano w miastach i na wsi, w lasach, w domach i na drogach. Ginęli polscy jeńcy bezpośrednio po rozbrojeniu na polu walki i później w obozach jenieckich, więźniowie w obozach zagłady i członkowie ruchu oporu. Bez sądu ginęły kobiety i dzieci, nie wyłączając niemowląt.
Po odzyskaniu wolności, w pierwszych miesiącach 1945 roku, na terenie Województwa Bydgoskiego zastano nie tylko zniszczone mienie i dorobek, ale setki tysięcy ofiar. Były one najczęściej zakopywane w przypadkowych i nieodpowiednich na spoczynek miejscach. Odnosi się to zarówno do poległych żołnierzy, jaki i mordowanych osób cywilnych.
Osobny rozdział polskiej martyrologii na naszych ziemiach, to masowe morderstwa dokonywane przez hitlerowców w lasach i parowach, z dala od dróg i osiedli ludzkich. Zwłoki ofiar były zakopywane najczęściej przez więźniów lub jeńców, którzy po zasypaniu ciał byli traceni.
Świadkowie oraz fakty odkryte po wojnie stwierdzają, że w roku 1944 w różnych stronach województwa, hitlerowcy odkopywali zwłoki i palili na miejscu lub wywozili w nieznanym kierunku. Chcieli zatrzeć ślady swych zbrodni.
Po wojnie społeczeństwo Województwa Bydgoskiego niezwykle ofiarnie włączyło się w akcję odnalezienia poległych o pomordowanych. Odnajdywano miejsca zroszone krwią męczeńską i starano się w miarę możliwości trwale oznaczyć każde miejsce walki, kaźni i każdy grób.
Trzeba było odszukać miejsca ukryte, przeprowadzić ekshumacje, wytyczyć nowe miejsca dla ekshumowanych szczątków ofiar.
W latach 1945-1970 dokonano olbrzymiego wysiłku, aby wszystkie miejsca zbrodni zabezpieczyć i sporządzić wstępną dokumentację.
W powiatach powstały Powiatowe Komitety Uczczenia Ofiar Zbrodni Hitlerowskich, które z własnej inicjatywy dokonywały właściwego upamiętnienia odnalezionych miejsc poległych oraz pomordowanych.
19 czerwca 1961 r. rozpoczął swoją działalność Wojewódzki Komitet Obywatelski Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa w Bydgoszczy pod przewodnictwem posła Aleksandra Schmidta – Przewodniczącego Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej. Do tego czasu problematyką Miejsc Pamięci Narodowej zajmowały się różne organizacje społeczne. Działalność ta nie była skoordynowana ani właściwie ukierunkowana. Dopiero Wojewódzki Komitet Obywatelski Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa wystąpił z konkretnym programem działania, opierając się na dotychczasowych działaniach komitetów powiatowych i miejskich.
Dokonał on ustaleń co do ewidencji miejsc pamięci i zebranej dokumentacji oraz zainicjował właściwe, godniejsze upamiętnienia każdego miejsca. Ważniejszym przedsięwzięciem w latach sześćdziesiątych było wybudowanie pomnika na cmentarzu ofiar terroru hitlerowskiego w Potulicach, gdzie podczas uroczystości odsłonięcia pomnika odbyła się wielka manifestacja społeczeństwa, a szczególnie młodzieży harcerskiej.
5 września 1969 r. przy udziale 100 tysięcy Polaków, w Bydgoszczy dokonano uroczystego odsłonięcia Pomnika Walki i Męczeństwa na Starym Rynku.
W 1975 r. nastąpiła całkowita zmiana stanu organizacyjnego i terytorialna Województwa Bydgoskiego. Powstały nowe Województwa: Toruńskie i Włocławskie oraz zlikwidowano wszystkie powiaty pozostawiając tylko urzędy miast i gmin.
Według stanu na dzień 1 listopada 1974 r. w dawnym Województwie Bydgoskim (z Toruniem i Włocławkiem) było zaewidencjonowanych 1012 Miejsc Pamięci Narodowej. Od tego czasu do dnia dzisiejszego, byłe Województwo Bydgoskie miało 1068 takich miejsc. Należy podkreślić, że w latach 1976-1990 dokonano wielkiej pracy uaktualnienia oraz odszukania wszystkich miejsc i objęcia ich ewidencją.
Prawie 50% zarejestrowanych miejsc stanowią mogiły i cmentarze wojenne, które pozostają pod opieką Państwa. Państwo przeznacza corocznie środki finansowe na remonty i konserwację grobów i cmentarzy wojennych.
Wszystkie Miejsca Pamięci Narodowej znaczą szlak historii Państwa Polskiego i naszego województwa.
Najstarsze upamiętnienie historii to pomnik Leszka Białego w Gąsawie podstępnie zamordowanego przez księcia pomorskiego Świętopełka w 1227 r.
Dalsze upamiętnienia to:
1410 r. – zwycięska bitwa wojsk polskich z Krzyżakami pod Łąckiem Wielkim (Koronowo),
1447 r. – wybitny Polak walczący o polskość Jan z Ludziska (tablica na szkole w Ludziskach gm. Janikowo),
1659 r. – uczczenie przez Józefa Jantę Połczyńskiego poległych w walce braci Polaków (figura usytuowana przy drodze Mała Komorza – Nadolnik gm. Tuchola),
1683 r. – bitwa pod Wiedniem Jana III Sobieskiego (głaz i tablica w Nakle i Jeziorach Wielkich),
1794 r. – przywódca Insurekcji Kościuszkowskiej – szewc Jan Kiliński (pomnik w Trzemesznie, obecnie Województwo Wielkopolskie),
1830/31 r. – Powstanie Listopadowe (Czersk, obecnie Województwo Pomorskie),
1848 r. – “Wiosna Ludów” (Kcynia, Mogilno, Strzelno, Trzemeszno, Żnin),
1863/64 r. – Powstanie Styczniowe (11 M.P.N.),
1912 r. – walka Polaków z zaborcą pruskim (Świecie nad Wisłą),
1914-18 – I wojna światowa (10 M.P.N.),
1918 r. – Powstanie Wielkopolskie (76 M.P.N., w Bydgoszczy istnieje jedyny w Polsce Grób Nieznanego Powstańca Wielkopolskiego),
1920 r. – wojna polsko – rosyjska (7 M.P.N.),
1939 r. – “Kampania wrześniowa” (136 miejsc walki i grobów),
1939-45 – lata okupacji to martyrologia narodu polskiego, miejsca kaźni oraz liczne mogiły na cmentarzach jak i pamiątkowe tablice,
1945 r. – walka o wyzwolenie Ziemi Bydgoskiej (31 M.P.N.), walka o wyzwolenie ziemi bydgoskiej przez żołnierzy Armii Radzieckiej (41 cmentarzy i kwater wojennych),
1945-56 – walka z reżimem stalinowskim (stale powstają nowe miejsca, głównie tablice pamiątkowe).
W 1975 r., po likwidacji powiatów oraz utworzeniu trzech województw, dokumentacja wszystkich Miejsc Pamięci Narodowej została przekazana do miast, gmin oraz do nowych województw.
Powołano nowy Wojewódzki Obywatelski Komitet Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa w Bydgoszczy z Aleksandrem Schmidtem jako przewodniczącym. Jego działalność była w latach 70-tych bardzo intensywna.
Kolejnymi przewodniczącymi Komitetu byli m.in.:
Edmund Lehmann,
Edward Molik,
Stanisław Kubczak,
Eugeniusz Kłopotek.
Sekretarzami Komitetu byli m.in.: Z. Ciara, R. Kuczma, K. Masiak, J. Żurawski, a do 2006 r. H. Bogdańska.
Kryzys w pracach Komitetu nastąpił w latach 1979-1982 oraz 1990-1994.
Od września 1982 r. do października 1984 r. przeprowadzono akcję, w wyniku której zapoznano się z działalnością terenowych komitetów ochrony pamięci walk i męczeństwa. 58 wyjazdów w teren wyłoniło przeszło 100 M.P.N dotychczas nie zaewidencjonowanych.
22 marca 1985 r. Wojewódzki Komitet dokonał oceny wyników lustracji i wraz z zaleceniami przesłał do terenowych komitetów.
Do osiągnięć ówczesnego Komitetu należy zaliczyć zorganizowanie systemu stałych patronatów społecznych nad miejscami i obiektami pamięci narodowej, w tym grobami i cmentarzami wojennymi i ofiar wojny oraz znakami pamięci. Każde miejsce pamięci w Województwie Bydgoskim zyskało opiekuna zbiorowego – zakłady pracy, jednostki wojskowe, szkoły, organizacje kombatanckie i młodzieżowe (harcerze) oraz indywidualnego – osoby prywatne.
Organizowane były oceny stanu opieki i konkursy.
W latach 80-tych Wojewódzki Komitet zorganizował trzy konkursy na najlepszego opiekuna miejsc pamięci narodowej w Województwie Bydgoskim.
Konkursy te przyczyniły się do dalszego usprawnienia oraz intensyfikacji opieki nad tymi miejscami przez młodzież szkolną. Kontynuowane są i w latach 90-tych.
I tak IV edycja konkursu “Najlepszy Opiekun Miejsc Pamięci Narodowej w Województwie Bydgoskim” odbyła się w 1995 r.
Konkurs cieszył się dużym zainteresowaniem. WK OPWiM przyznał aż trzy puchary za trzy I miejsca, 40 nagród rzeczowych dla wyróżniających się uczniów, ich nauczycieli lub szkół, a także 39 oznak O.M.P.N.
Natomiast Sekretarz Generalny Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie wręczył 3 złote i 21 srebrnych Medali Opiekuna Miejsc Pamięci Narodowej.
W 1997 r. Wojewódzki Komitet O.P.W.iM. zorganizował konkurs pt. “Co wiesz o wybranym Miejscu Pamięci Narodowej w Twojej wsi, mieście, gminie, regionie?”. Młodzież szkół podstawowych, średnich i zawodowych nadesłała 332 prace. Zainteresowanie tym tematem przeszło najśmielsze oczekiwania członków Komitetu, który przyznał:
2 I miejsca,
6 II miejsc,
15 III miejsc oraz
45 wyróżnień, nagradzając je pięknymi książkami i nagrodami rzeczowymi.
Następny konkurs o miano najlepszego opiekuna Miejsc Pamięci Narodowej Województwa Kujawsko – Pomorskiego odbył się już w nowym połączonym województwie tj. w czasie od 1 marca do 15 czerwca 2004 r. W konkursie wzięło udział 40-ci najlepszych prac i dokumentacji z 18-tu miast i gmin Województwa Kujawsko – Pomorskiego. Najlepszymi opiekunami Miejsc Pamięci Narodowej okazali się:
Najlepszym opiekunom przyznano puchary pamiątkowe, książki, dyplomy oraz nadano 32 odznaki Opiekuna Miejsc Pamięci Narodowej, a najlepsi otrzymali 1 złoty i 5 srebrnych medali Opiekuna M.P.N.
WK OPWiM był również współorganizatorem, wspólnie z Kuratorium Oświaty, Sejmikiem Samorządowym Województwa Bydgoskiego i Wojewódzkim Ośrodkiem Metodycznym, konkursu pt. ”Losy żołnierza polskiego oraz walka zbrojna o niepodległość”.
Bardzo pożyteczna dla historycznej edukacji młodzieży była inicjatywa Komitetu nakłaniająca do zakładania, głównie w szkołach , “izb pamięci narodowej” czy tzw. “izb tradycji”. Gros ich poświęconych było historii II wojny światowej w aspekcie dziejów danego regionu czy miejscowości lub określonej postaci z nimi związanej.
Obecnie istnieje na terenie Województwa Kujawsko – Pomorskiego 90 izb. Bardzo niekorzystnym zjawiskiem ostatnich lat jest likwidacja wielu szkolnych izb pamięci i dalsze systematyczne zmniejszanie się ich liczby. Przyczyną takiego stanu rzeczy są przede wszystkim trudności lokalowe i finansowe szkół. Tym niemniej, można odnotować też powstawanie nowych tego typu placówek, chociaż poświęconych głównie historii regionu czy miejscowości, w tym także okresowi II wojny światowej.
Młodzież jest tą grupą społeczną, która przejawia najmniej inicjatyw historycznych. Duże zaangażowanie w dzieło kultywowania pamięci narodu oraz opieki nad miejscami i obiektami z nią związanymi przejawia młodzież harcerska.
W związku z powyższym WK OPWiM dużą uwagę przykłada do działań zmierzających do patriotycznego wychowywania młodzieży. Podejmuje różne formy apeli o większy udział młodzieży w uroczystościach patriotycznych. Próbuje wypracować ciekawsze formy przekazywania określonych treści tak, by wywoływały one właściwe reakcje i zostały odebrane jako prawdziwe.
W latach 1966 – 2006 przyznano 4497 odznak Opiekuna Miejsc Pamięci Narodowej i 647 złote i srebrne Medale Opiekuna Miejsc Pamięci Narodowej.
W latach 1995-1997 Komitet przeprowadził kolejną aktualizację Miejsc Pamięci Narodowej na terenie województwa, przekazując 1015 kart ewidencyjnych Radzie Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie.
W związku z częstymi zmianami pracowników w gminach, członkowie Komitetu uznawali za celowe instruowanie nowych pracowników, by problematyka miejsc pamięci nie schodziła na dalszy plan. Instruktaże takie były udzielane w miarę potrzeb. I tak w wielu gminach nie udało się zgromadzić i zachować dokumentacji uzasadniających powstanie tych miejsc.
Należy odnotować, że najaktywniejsza i najciekawsza działalność Komitetu przypada na lata 1994-97, kiedy przewodniczył mu Wicewojewoda Bydgoski – Eugeniusz Kłopotek. Corocznie w kwietniu (miesiącu pamięci narodowej) odbywały się narady z przewodniczącymi terenowych komitetów ochrony pamięci walk i męczeństwa oraz pracownikami prowadzącymi w gminach sprawy grobownictwa wojennego. Narady te zdawały egzamin, uczestnicy uznali je za pożyteczne, bo wyjaśniały wiele bieżących problemów i przyczyniały do aktywizacji działalności komitetów. Do uaktywnienia i większego zainteresowania problematyką Miejsc Pamięci Narodowej przyczyniały się również odbywane 2 razy w roku wyjazdowe posiedzenia Wojewódzkiego Komitetu Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, którego członkowie spotykali się przy miejscach pamięci narodowej z miejscowymi władzami samorządowymi, przedstawicielami terenowych komitetów, organizacjami kombatanckimi, harcerskimi i młodzieżą szkolną.
Wyjazdy pozwoliły zwizytować Miejsca Pamięci Narodowej, głównie groby i cmentarze wojenne w następujących gminach:
Kolejne wyjazdy pozwoliły członkom Wojewódzkiego Komitetu Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa poznać szlak walk i pamięci 15 Dywizji Piechoty Wielkopolskiej, w skład której wchodził Bydgoski Batalion Obrony Narodowej na trasie: Brzoza, Nowa Wieś Wielka, Gniewkowo, Broniewo, Dobrzyków, Giżyce, Trojanowo, Boryszewo, Kozłów Biskupi, Warszawa (Wawrzyszew, Powązki), Laski, Łomianki, Palmiry, Kutno.
Następny wyjazd przebiegał trasą linii obronnych 15 Dywizji Piechoty Wielkopolskiej tj. Osowa Góra, Kruszyn, Trzemiętowo, Karolewo, Włóki. Efektem spotkania było wystąpienie do Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków o objecie ochroną prawną i wpisanie do rejestru zabytków obiektów (schrony) na tej linii w celu ich zachowania, a nawet uczynienia z nich atrakcji turystycznej.
Ostatnie wyjazdowe posiedzenie Wojewódzkiego Komitetu OPWiM odbyło się 15 września 2005 r. na terenie powiatów Rypin i Lipno.
Ciekawe były również posiedzenia Komitetu organizowane np. w Muzeum Tradycji P.O.W.
Od kilku lat z inicjatywy Alfreda Maciejewskiego i Witolda Domachowskiego pokazywane są młodzieży szkół podstawowych, zawodowych i średnich wystawy pt. “Auschwitz – Birkenau – Otchłań Męki i Śmierci”, a od 1996 r. “Ziemie Polski Miejscami Pamięci Narodowej Pisane”.
Każdorazowo ta ostatnia wystawa uzupełniana jest o plansze z Miejscami Pamięci Narodowej miast lub gmin, gdzie jest eksponowana. W okresie ostatnich 15 lat wystawy zwiedziło 50 795 uczniów z następujących miejscowości: Karolewo gm. Dobrcz, Koronowo, Solec Kujawski, Nowa Wieś Wielka, Złotniki Kujawskie, Pruszcz Pomorski, Tuchola, Białe Błota, Łochowo, Bydgoszcz, Gniewkowo, Samostrzel, Sadki, Kamień Krajeński, Łabiszyn, Pakość, Kościelec, Inowrocław, Barcin, miasto Toruń i inne.
W okresie wieloletniej działalności Komitetu ukazało się wiele wydawnictw, które pokazały i omawiały historię Miejsc Pamięci Narodowej w poszczególnych miastach i gminach.
Trzeba tu wymienić chociaż niektóre:
Rok 1978 – wyd. pt. “Dzieje Pakości – Bydgoskie Towarzystwo Naukowe (str. 191-199).
Rok 1980 – Informator o Miejscach Pamięci Narodowej na terenie miasta i gminy Szubin, wydany przez Miejsko – Gminny Obywatelski Komitet Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa w Szubinie.
Rok 1980 – Wyd. pt. “Z badań nad eksterminacją Żydów na Pomorzu i Kujawach” – wydał Wojewódzki Obywatelski Komitet Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa w Bydgoszczy.
Rok 1980 – “Bydgoszcz – Lato 1939” – Wojewódzki Obywatelski Komitet Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa.
Rok 1985 – “Pomniki walki i męczeństwa z lat 1939 – 1945 w Inowrocławiu” – Zenon Mazur, wyd. Towarzystwo Miłośników Miasta Inowrocławia.
Rok 1986 – “Miejsca Pamięci Narodowej Żnina i okolic 1939-1945”, wyd. PTTK Żnin – Janina Balska.
Rok 1987 – wyd. pt. ”Miejsca Pamięci Narodowej w granicach dawnego powiatu mogileńskiego” – zebrał i opracował Antoni Wesołowski.
Rok 1988 – wyd. pt. ”Walki o Żnin w Powstaniu Wielkopolskim – 1919/19” – Bogdan Balski – wyd. Obywatelski Komitet Obchodów 725-lecia nadania praw miejskich Żninowi.
Rok 1988 – Opracowanie danych z terenu Województwa Bydgoskiego do “Przewodnika po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa – lata wojny 1939 – 1945, wydanego przez Radę Ochrony Pomników Walk i Męczeństwa w Warszawie (str. 95-133).
Rok 1990 – wyd. pt. “Miejsca Pamięci Narodowej na Ziemi Świeckiej” – Miejsko – Gminny Komitet Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Świeciu i Towarzystwo Miłośników Ziemi Świeckiej.
Rok 1990 – Wyd. “Ziemia Jeziorańska – Zarys historyczny gminy Jeziora Wielkie” – Gminny Komitet Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Jeziorach Wielkich (Tadeusz Ciałkowski).
Rok 1992 – Wyd. “Przewodnik po miejscach walki i męczeństwa w gminie Dragacz – Mniszek miejsce kaźni” – Roman Kozłowski, wyd. Gminny Komitet Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Dragaczu.
Rok 1992 – Album Miejsc Pamięci Narodowej księży Kościoła rzymsko-katolickiego rozstrzelanych i pomordowanych przez Niemców w latach 1939 – 1945 z województwa bydgoskiego” – oprac. i wydał Wojewódzki Komitet Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Bydgoszczy.
Rok 1996 – “Więzienie na Wałach Jagiellońskich w Bydgoszczy – szkice z lat 1939 – 1956” – Anna Perlińska i Krzysztof Sidorkiewicz, wyd. WK OPWiM.
Rok 1996 – “Cmentarze wojenne województwa bydgoskiego”, wyd. Urząd Wojewódzki w Bydgoszczy.
Rok 1997 – “Przewodnik po miejscach walk wrześniowych 1939 w województwie bydgoskim”, wydał WK OPWiM.
Rok 1998 – “66 Kaszubski” – oprac. Stanisław Krasucki. WK OPWiM wsparł finansowo.
Po utworzeniu nowego województwa, Wojewódzki Komitet Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Bydgoszczy wydał dwa biuletyny – jeden za okres od 9 czerwca 1999 r. do 9 czerwca 2003 r. i drugi od 7 października 2003 r. do 30 kwietnia 2005 r.
WK OPWiM w Bydgoszczy przyczynił się też do wydania pozycji “Armia Krajowa w Borach Tucholskich”, “Katyń 1940”.
Nie należy zapominać, że członkowie Komitetu popularyzują wiedzę historyczną w środkach masowego przekazu.
Na zakończenie niniejszego opracowania autorzy pozostawiają omówienie jednego z najważniejszych i widocznych osiągnięć Komitetu w zakresie likwidacji anonimowości miejsc pamięci i nowych godniejszych upamiętnień, bowiem jeszcze w latach 80-tych istniały na naszym terenie groby ziemne.
Należy podkreślić, że odsłonięciom zmodernizowanych Miejsc Pamięci Narodowej nadawano uroczysty charakter religijno – patriotyczny, z udziałem młodzieży i społeczeństwa.
Należy podkreślić również, że groby i cmentarze wojenne utrzymywane są ze środków państwowych. Przykładowo w roku 2005 na najpilniejsze remonty cmentarnictwa wojennego z dodatkowych środków Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa wydatkowano kwotę 79 tys. zł, a z budżetów terenowych w ubiegłym roku wydatkowano na bieżące utrzymanie Miejsc Pamięci Narodowej kwotę 518 tys. zł.
Nie sposób wymienić w niniejszym opracowaniu wszystkich przedsięwzięć zmierzających do likwidacji anonimowości Miejsc Pamięci Narodowej oraz godniejszego upamiętnienia skromnych do tej pory miejsc, ale ograniczymy się do najbardziej znaczących i najkosztowniejszych.
I tak:
Należy stwierdzić, że do wszystkich miejsc pamięci są dojścia. Jest oznakowanie, które ułatwia odszukanie tych miejsc, a przy każdym miejscu jest informacja kto się nim opiekuje.
Trudno nie odnotować i przy tej okazji przykrego zjawiska z jakim m.in. Komitet boryka się w ostatnich latach tj. nasilenia aktów wandalizmu, kradzieży elementów nagrobnych z metali kolorowych. Dotyczą one i cmentarzy żołnierzy Armii Czerwonej, i cmentarzy ofiar terroru hitlerowskiego, i cmentarzy cywilnych również.
Głównie komitety terenowe i władze samorządowe starają się jednak, w miarę możliwości, usuwać szkody zastępując materiały droższe tańszymi. Zabiegają też o objęcie tych miejsc wzmożonymi patrolami policji czy straży miejskiej.
Podsumowując działalność Komitetu w minionych latach należy stwierdzić, że podstawowe zadanie w dziedzinie upamiętnień okresu II wojny światowej zostało zrealizowane. Ostatnich lat dotyczą inicjatywy historyczne organizacji skupiających ofiary zbrodni stalinowskich.
W związku z tym, że w zasadzie ciężar opieki nad obiektami i Miejscami Pamięci Narodowej spoczywa na administracji rządowej i samorządowej, działania na przyszłość Komitetu winny skupić się na działaniach propagandowych zwłaszcza wśród młodszej części społeczeństwa, by zainteresować młodzież historią. Młodzież bowiem zainteresowanie przeszłością przejawia, jeśli się ją w sposób właściwy przedstawia.
W codziennej pracy nad dokumentowaniem i realizacją zadań związanych z opieką nad Miejscami Pamięci Narodowej Komitet natrafiał na pewne trudności, związane z niedoskonałymi rozwiązaniami prawnymi (źródła finansowania, brak objęcia ochroną prawną), a w ostatnich latach – obciążeniami związanymi z okresem PRL-owskim. Od 2000 r. oczekujemy na nowe rozwiązania prawne, które uporządkują tą sferę i wyznaczają nową rolę Komitetowi Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. Ustawa z 21 stycznia 1988 roku o Radzie Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa (Dz. U. Nr 2, poz. 2 ze zm.) oraz Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 25 kwietnia 1988 r. w sprawie organizacji trybu działania i zasad finansowania Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa oraz komitetów ochrony pamięci walk i męczeństwa (Dz. U. Nr 22, poz. 154) nie spełniają obecnie tej roli.
Opracował
Witold Domachowski
Członek Prezydium Komitetu
