W dniu 10 września 2009 r. odbyło się posiedzenie Wojewódzkiej Komisji Dialogu Społecznego w Bydgoszczy. W spotkaniu obok członków Komisji uczestniczyli także przedstawiciele Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, Kujawsko-Pomorskiego Urzędu Wojewódzkiego w Bydgoszczy, Urzędu Marszałkowskiego Województwa Kujawsko-Pomorskiego, Wojewódzkiego Urzędu Pracy w Toruniu, Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej w Toruniu, Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego w Bydgoszczy, Europejskiego Centrum Współpracy Młodzieży w Toruniu, Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Bydgoszczy, Centrum Integracji Społecznej “CISTOR” w Toruniu, Wyższej Szkoły Środowiska w Bydgoszczy, Urzędu Statystycznego w Bydgoszczy, Tematyka posiedzenia dotyczyła:
Główny specjalista w Departamencie Pomocy i Integracji Społecznej Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej P. Jerzy Gierlacki przedstawił niektóre działania podejmowane przez Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej na rzecz ograniczenia w Polsce problemu ubóstwa i wykluczenia społecznego. Odniósł się do założeń krajowego programu “Zabezpieczenia społecznego i integracji społecznej na lata 2008-2010” - dokumentu przyjętego przez Radę Ministrów w dniu 16 grudnia 2008 r. oraz “Krajowego Programu Reform 2008-2011” przyjętego przez Radę Ministrów 18 listopada 2008 r.
Dyrektor Wydziału Polityki Społecznej K-PUW P. Dorota Hass przedstawiła dane nt. realizacji zadań z zakresu polityki społecznej w województwie kujawsko-pomorskim. Wskazała na znaczny udział wojewody w finansowaniu pomocy społecznej w zakresie zadań własnych jednostek samorządu terytorialnego. Zwróciła także uwagę na stopniowy spadek (na przestrzeni trzech ostatnich lat) liczby osób korzystających z pomocy społecznej.
Przewodniczący Komisji P. Rafał Bruski stwierdził, że temat ubóstwa i wykluczenia społecznego jest tematem trudnym. Nie należy go unikać, lecz zmierzyć się z nim i szukać najlepszych rozwiązań. Wojewoda zauważył, że z uwagi na dużą ilość podmiotów zaangażowanych w politykę społeczną, trudno jest wskazać instytucje bezpośrednio odpowiedzialne za kwestie związane z ograniczaniem ubóstwa i wykluczenia społecznego. Wielkość potrzebnych środków na ten cel jest trudna do zdiagnozowania. Istnieją również trudności z ustaleniem, gdzie te środki powinny faktycznie trafiać.
Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Bydgoszczy P. Danuta Reiter-Warczak stwierdziła, że MOPS w Bydgoszczy realizuje wiele programów związanych z pomocą społeczną osobom najuboższym. Tworzone są miejsca pracy dla osób wykluczonych społecznie, niepełnosprawnych oraz chorych psychicznie.
Ośrodek spotyka się jednak z dużymi problemami podczas realizacji opieki nad dziećmi z rodzin znajdujących się w trudnej sytuacji. W Bydgoszczy funkcjonują 3 placówki opiekuńczo-wychowawcze dla dzieci. Niestety, w związku z obowiązującymi standardami, które przewidują, że w jednej placówce może przebywać tylko 30 dzieci, nie wszystkie dzieci, które posiadają prawomocne postanowienia sądu o umieszczeniu w placówce opiekuńczo-wychowawczej, mogą do niej trafić.
Pełnomocnik Wojewody Kujawsko-Pomorskiego ds. Osób Niepełnosprawnych i Rodziny P. Aleksandra Poeplau stwierdziła, że osoby niepełnosprawne znajdują się w grupie szczególnego ryzyka, tzn. w grupie osób zagrożonych ubóstwem. Przedstawiła wyniki analiz dostarczane przez system orzecznictwa, które pokazują w jak dużym stopniu osoby niepełnosprawne znajdują się
w pozycji osób zagrożonych ubóstwem. Jedną z przyczyn pozostawania osób niepełnosprawnych bez pracy jest fakt, że zmienia się struktura społeczności osób niepełnosprawnych ze względu na dwa czynniki:
Należy znaleźć przyczynę dlaczego obecnie prowadzone strategie aktywizujące osoby niepełnosprawne, nie docierają do wszystkich osób potrzebujących. Osoby niepełnosprawne nie chcą podejmować pracy, ponieważ nie wpłynęłoby to na poprawę ich sytuacji materialnej.
Przedstawiciele organizacji związkowych stwierdzili, że Rząd nie powinien oszczędzać na osobach, które są w najtrudniejszej sytuacji. Powinny zostać uruchomione mechanizmy, które skłonią pracodawców do zatrudniania legalnie pracowników. Zwrócili również uwagę, że budżet Państwa obciążony jest w dużej mierze z tytułu konieczności wypłaty środków z funduszu alimentacyjnego, które nie są następnie odzyskane od osób zobowiązanych do płacenia alimentów. Dochodzi do przypadków, w których osoby te uzyskują dochody w sposób legalny jedynie do pewnego poziomu, a pozostałą część środków otrzymują od pracodawców nielegalnie. Mają wówczas pewność, że nie będą poddani egzekucji komorniczej, z tytułu niepłacenia alimentów.
Przedstawiciele organizacji pracodawców zaproponowali rozwiązanie, polegające na zmniejszaniu wraz z kolejnymi latami wielkości otrzymywanych przez osoby pozostające w sferze ubóstwa, środków z pomocy społecznej. W ich opinii w sytuacji, gdy środki z pomocy społecznej są przyznane na czas nieokreślony, to osoby, którym zostały one przyznane nie mają motywacji do podjęcia pracy. We wszystkich programach należy eksponować nawyk do pracy. W krajach, w których nie ma aktywności obywatelskiej, społeczeństwa są biedniejsze. Zwrócili uwagę na istotny element, który niejednokrotnie decyduje o podjęciu pracy – dofinansowanie dotarcia do miejsca pracy. Koszty dotarcia do miejsca pracy mogą okazać się na tyle wysokie, że osoba bezrobotna zrezygnuje z jej podjęcia, gdyż pozostając w domu otrzyma świadczenia w podobnej wysokości, jakie (po odliczeniu kosztów dojazdu do miejsca pracy) uzyskałaby podejmując pracę. Zwrócili uwagę na przypadki niechęci pracowników do podejmowania legalnego zatrudnienia, a także do formalnego zawierania związków małżeńskich, gdyż wiąże się to z utratą pomocy ze strony Państwa.
Następnie omówiony został kolejny punktu obrad Komisji - programy Europejskiego Funduszu Społecznego - ocena realizacji i wykorzystania środków.
Dyrektor Departamentu Polityki Regionalnej Urzędu Marszałkowskiego Województwa Kujawsko-Pomorskiego P. Michał Korolko odniósł się do panującej w mediach presji, dotyczącej szybkości wydatkowania środków unijnych. Stwierdził, że Urzędowi Marszałkowskiemu zależy
na szybkim wydatkowaniu środków unijnych, ale nie wszędzie. Istotna jest różnica pomiędzy Europejskim Funduszem Rozwoju Regionalnego, w ramach którego środki wydawane są w RPO, a Europejskim Funduszem Społecznym, czyli Programem Operacyjnym Kapitał Ludzki. Urząd Marszałkowski przyspiesza wydatkowanie środków, zwiększa alokację w ramach RPO, gdyż realizacja poszczególnych inwestycji wiąże się z zatrudnieniem pracowników, a zrealizowane inwestycje służą gospodarce (np. budowa dróg). Natomiast w przypadku Europejskiego Funduszu Społecznego konieczne jest bardziej zrównoważone podejście do wydatkowania środków.
P. M. Korolko stwierdził, że na cały komponent regionalny PO KL, który składa się
z 4 priorytetów, Urząd Marszałkowski ma do dyspozycji łącznie ponad 400 mln Euro w okresie programowania, z czego na priorytet VI (rynek pracy otwarty dla wszystkich) – 127 mln Euro, priorytet VII (promocja integracji społecznej) – 87 mln Euro, priorytet VIII (regionalne kadry gospodarki) – 89 mln Euro, priorytet IX (rozwój kompetencji i wykształcenia w regionach) –
96 mln Euro. Na I półrocze Urząd Marszałkowski miał zakontraktowanych we wszystkich priorytetach 17,5% alokacji. Obecnie stanowi to ponad 20% zakontraktowanych wszystkich środków na cały okres programowania. Na koniec 2010 r. Komisja Europejska będzie kontrolowała Polskę z tempa rozliczania środków, zgodnie z zasadą N + 3. W opinii P. M. Korolki Samorząd Województwa Kujawsko-Pomorskiego spełni warunki wymagane przez Komisję Europejską już na koniec 2009 r. Z tego względu nie zachodzi obawa, że konieczne będzie zwracanie jakichkolwiek środków. Do końca 2010 r. Urząd Marszałkowski planuje zakontraktowanie w skali wszystkich 4 priorytetów ok. 50% środków. Okres programowania rozłożony jest na lata 2007-2013. Na koniec 2010 r. będzie więc połowa tego okresu, stąd też planowane wykorzystanie połowy środków. Kontraktacja zostanie zakończona w 2013 r. Ostatnie projekty zakontraktowane w 2013 będą miały czas realizacji do końca 2015 r. W związku z powyższym należy stwierdzić, że cały proces wydatkowania środków unijnych przebiega w zrównoważonym rytmie.
W związku ze zmienioną sytuacją gospodarczą, nastąpiło lekkie przyspieszenie i kontraktowanie większej ilości środków w ramach PO KL. Nie są to radykalne kroki. Np. w działaniu 8.1.1., czyli wspieranie rozwoju kwalifikacji zawodowych i doradztwo dla przedsiębiorstw, Samorząd Województwa zwiększył alokację z 30 do 40 mln Euro. Wojewódzki Urząd Pracy w Toruniu w działaniu 6.2. wspieranie oraz promocja przedsiębiorczości i samozatrudnienia zwiększył alokację z 3 do 5 mln zł.
W IV kwartale 2009 r. Urząd Marszałkowski planuje otworzenie nowego działania konkursowego. Zmienił się opis, uszczegółowienie priorytetów PO KL. W działaniu 8.1.2, czyli wsparcie procesów adaptacyjnych i modernizacyjnych w regionie, Urząd Marszałkowski planuje konkurs o charakterze otwartym. Konkurs ten będzie miał charakter antykryzysowy i będzie adresowany do pracowników którzy są zagrożeni zwolnieniami z przyczyn leżących po stronie pracodawcy oraz do pracodawców, którzy takie zwolnienia planują. Urząd Marszałkowski planuje finansowanie typowych schematów outplacementu (zwolnienia monitorowanego). Będzie to wsparcie dla pracowników, którzy są zwalniani. Jeśli chcą oni podjąć samodzielną działalność gospodarczą, wówczas mogą otrzymać jednorazową zapomogę w wysokości 40 tys. zł. Mogą również zostać objęci systemem doradztwa. Jeśli pracownik zmienia pracodawcę i w wyniku tej zmiany otrzymuje niższe wynagrodzenie, to możliwe jest uzyskanie dodatku motywacyjnego, który zniweluje w pewnym zakresie różnicę w wysokości wynagrodzenia. Możliwe jest uzyskanie również dodatku mobilnościowego. Jeżeli pracownik zmienia pracodawcę i w związku z tym musi dojechać do drugiego pracodawcy, może uzyskać dodatek mobilnościowy. Dla powodzenia tego konkursu i tego typu działalności niezbędna jest współpraca pracodawców, którzy zamierzają zwalniać pracowników, strony organizacji pracowników, a także urzędów pracy. Jeżeli wspólne programy outplacementowe będą tworzone przez wszystkich zaangażowanych partnerów społecznych, mają one szansę powodzenia. Nie można dopuścić do sytuacji, że nie będzie chętnych do pozyskania tych środków. Na konkurs związany z outplacementem Samorząd Województwa planuje kwotę alokacji na poziomie 8 mln zł. Obecnie można zaobserwować, że najtrudniejsza będzie realizacja priorytetu VIII (regionalne kadry gospodarki). Jest tutaj najmniej złożonych wniosków i będą to projekty najtrudniejsze do realizacji.
W dniu 10 września 2009 r. odbyło się posiedzenie Wojewódzkiej Komisji Dialogu Społecznego w Bydgoszczy. W spotkaniu obok członków Komisji uczestniczyli także przedstawiciele Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, Kujawsko-Pomorskiego Urzędu Wojewódzkiego w Bydgoszczy, Urzędu Marszałkowskiego Województwa Kujawsko-Pomorskiego, Wojewódzkiego Urzędu Pracy w Toruniu, Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej w Toruniu, Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego w Bydgoszczy, Europejskiego Centrum Współpracy Młodzieży w Toruniu, Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Bydgoszczy, Centrum Integracji Społecznej “CISTOR” w Toruniu, Wyższej Szkoły Środowiska w Bydgoszczy, Urzędu Statystycznego w Bydgoszczy, Tematyka posiedzenia dotyczyła:
Główny specjalista w Departamencie Pomocy i Integracji Społecznej Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej P. Jerzy Gierlacki przedstawił niektóre działania podejmowane przez Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej na rzecz ograniczenia w Polsce problemu ubóstwa i wykluczenia społecznego. Odniósł się do założeń krajowego programu “Zabezpieczenia społecznego i integracji społecznej na lata 2008-2010” - dokumentu przyjętego przez Radę Ministrów w dniu 16 grudnia 2008 r. oraz “Krajowego Programu Reform 2008-2011” przyjętego przez Radę Ministrów 18 listopada 2008 r.
Dyrektor Wydziału Polityki Społecznej K-PUW P. Dorota Hass przedstawiła dane nt. realizacji zadań z zakresu polityki społecznej w województwie kujawsko-pomorskim. Wskazała na znaczny udział wojewody w finansowaniu pomocy społecznej w zakresie zadań własnych jednostek samorządu terytorialnego. Zwróciła także uwagę na stopniowy spadek (na przestrzeni trzech ostatnich lat) liczby osób korzystających z pomocy społecznej.
Przewodniczący Komisji P. Rafał Bruski stwierdził, że temat ubóstwa i wykluczenia społecznego jest tematem trudnym. Nie należy go unikać, lecz zmierzyć się z nim i szukać najlepszych rozwiązań. Wojewoda zauważył, że z uwagi na dużą ilość podmiotów zaangażowanych w politykę społeczną, trudno jest wskazać instytucje bezpośrednio odpowiedzialne za kwestie związane z ograniczaniem ubóstwa i wykluczenia społecznego. Wielkość potrzebnych środków na ten cel jest trudna do zdiagnozowania. Istnieją również trudności z ustaleniem, gdzie te środki powinny faktycznie trafiać.
Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Bydgoszczy P. Danuta Reiter-Warczak stwierdziła, że MOPS w Bydgoszczy realizuje wiele programów związanych z pomocą społeczną osobom najuboższym. Tworzone są miejsca pracy dla osób wykluczonych społecznie, niepełnosprawnych oraz chorych psychicznie.
Ośrodek spotyka się jednak z dużymi problemami podczas realizacji opieki nad dziećmi z rodzin znajdujących się w trudnej sytuacji. W Bydgoszczy funkcjonują 3 placówki opiekuńczo-wychowawcze dla dzieci. Niestety, w związku z obowiązującymi standardami, które przewidują, że w jednej placówce może przebywać tylko 30 dzieci, nie wszystkie dzieci, które posiadają prawomocne postanowienia sądu o umieszczeniu w placówce opiekuńczo-wychowawczej, mogą do niej trafić.
Pełnomocnik Wojewody Kujawsko-Pomorskiego ds. Osób Niepełnosprawnych i Rodziny P. Aleksandra Poeplau stwierdziła, że osoby niepełnosprawne znajdują się w grupie szczególnego ryzyka, tzn. w grupie osób zagrożonych ubóstwem. Przedstawiła wyniki analiz dostarczane przez system orzecznictwa, które pokazują w jak dużym stopniu osoby niepełnosprawne znajdują się
w pozycji osób zagrożonych ubóstwem. Jedną z przyczyn pozostawania osób niepełnosprawnych bez pracy jest fakt, że zmienia się struktura społeczności osób niepełnosprawnych ze względu na dwa czynniki:
Należy znaleźć przyczynę dlaczego obecnie prowadzone strategie aktywizujące osoby niepełnosprawne, nie docierają do wszystkich osób potrzebujących. Osoby niepełnosprawne nie chcą podejmować pracy, ponieważ nie wpłynęłoby to na poprawę ich sytuacji materialnej.
Przedstawiciele organizacji związkowych stwierdzili, że Rząd nie powinien oszczędzać na osobach, które są w najtrudniejszej sytuacji. Powinny zostać uruchomione mechanizmy, które skłonią pracodawców do zatrudniania legalnie pracowników. Zwrócili również uwagę, że budżet Państwa obciążony jest w dużej mierze z tytułu konieczności wypłaty środków z funduszu alimentacyjnego, które nie są następnie odzyskane od osób zobowiązanych do płacenia alimentów. Dochodzi do przypadków, w których osoby te uzyskują dochody w sposób legalny jedynie do pewnego poziomu, a pozostałą część środków otrzymują od pracodawców nielegalnie. Mają wówczas pewność, że nie będą poddani egzekucji komorniczej, z tytułu niepłacenia alimentów.
Przedstawiciele organizacji pracodawców zaproponowali rozwiązanie, polegające na zmniejszaniu wraz z kolejnymi latami wielkości otrzymywanych przez osoby pozostające w sferze ubóstwa, środków z pomocy społecznej. W ich opinii w sytuacji, gdy środki z pomocy społecznej są przyznane na czas nieokreślony, to osoby, którym zostały one przyznane nie mają motywacji do podjęcia pracy. We wszystkich programach należy eksponować nawyk do pracy. W krajach, w których nie ma aktywności obywatelskiej, społeczeństwa są biedniejsze. Zwrócili uwagę na istotny element, który niejednokrotnie decyduje o podjęciu pracy – dofinansowanie dotarcia do miejsca pracy. Koszty dotarcia do miejsca pracy mogą okazać się na tyle wysokie, że osoba bezrobotna zrezygnuje z jej podjęcia, gdyż pozostając w domu otrzyma świadczenia w podobnej wysokości, jakie (po odliczeniu kosztów dojazdu do miejsca pracy) uzyskałaby podejmując pracę. Zwrócili uwagę na przypadki niechęci pracowników do podejmowania legalnego zatrudnienia, a także do formalnego zawierania związków małżeńskich, gdyż wiąże się to z utratą pomocy ze strony Państwa.
Następnie omówiony został kolejny punktu obrad Komisji - programy Europejskiego Funduszu Społecznego - ocena realizacji i wykorzystania środków.
Dyrektor Departamentu Polityki Regionalnej Urzędu Marszałkowskiego Województwa Kujawsko-Pomorskiego P. Michał Korolko odniósł się do panującej w mediach presji, dotyczącej szybkości wydatkowania środków unijnych. Stwierdził, że Urzędowi Marszałkowskiemu zależy
na szybkim wydatkowaniu środków unijnych, ale nie wszędzie. Istotna jest różnica pomiędzy Europejskim Funduszem Rozwoju Regionalnego, w ramach którego środki wydawane są w RPO, a Europejskim Funduszem Społecznym, czyli Programem Operacyjnym Kapitał Ludzki. Urząd Marszałkowski przyspiesza wydatkowanie środków, zwiększa alokację w ramach RPO, gdyż realizacja poszczególnych inwestycji wiąże się z zatrudnieniem pracowników, a zrealizowane inwestycje służą gospodarce (np. budowa dróg). Natomiast w przypadku Europejskiego Funduszu Społecznego konieczne jest bardziej zrównoważone podejście do wydatkowania środków.
P. M. Korolko stwierdził, że na cały komponent regionalny PO KL, który składa się
z 4 priorytetów, Urząd Marszałkowski ma do dyspozycji łącznie ponad 400 mln Euro w okresie programowania, z czego na priorytet VI (rynek pracy otwarty dla wszystkich) – 127 mln Euro, priorytet VII (promocja integracji społecznej) – 87 mln Euro, priorytet VIII (regionalne kadry gospodarki) – 89 mln Euro, priorytet IX (rozwój kompetencji i wykształcenia w regionach) –
96 mln Euro. Na I półrocze Urząd Marszałkowski miał zakontraktowanych we wszystkich priorytetach 17,5% alokacji. Obecnie stanowi to ponad 20% zakontraktowanych wszystkich środków na cały okres programowania. Na koniec 2010 r. Komisja Europejska będzie kontrolowała Polskę z tempa rozliczania środków, zgodnie z zasadą N + 3. W opinii P. M. Korolki Samorząd Województwa Kujawsko-Pomorskiego spełni warunki wymagane przez Komisję Europejską już na koniec 2009 r. Z tego względu nie zachodzi obawa, że konieczne będzie zwracanie jakichkolwiek środków. Do końca 2010 r. Urząd Marszałkowski planuje zakontraktowanie w skali wszystkich 4 priorytetów ok. 50% środków. Okres programowania rozłożony jest na lata 2007-2013. Na koniec 2010 r. będzie więc połowa tego okresu, stąd też planowane wykorzystanie połowy środków. Kontraktacja zostanie zakończona w 2013 r. Ostatnie projekty zakontraktowane w 2013 będą miały czas realizacji do końca 2015 r. W związku z powyższym należy stwierdzić, że cały proces wydatkowania środków unijnych przebiega w zrównoważonym rytmie.
W związku ze zmienioną sytuacją gospodarczą, nastąpiło lekkie przyspieszenie i kontraktowanie większej ilości środków w ramach PO KL. Nie są to radykalne kroki. Np. w działaniu 8.1.1., czyli wspieranie rozwoju kwalifikacji zawodowych i doradztwo dla przedsiębiorstw, Samorząd Województwa zwiększył alokację z 30 do 40 mln Euro. Wojewódzki Urząd Pracy w Toruniu w działaniu 6.2. wspieranie oraz promocja przedsiębiorczości i samozatrudnienia zwiększył alokację z 3 do 5 mln zł.
W IV kwartale 2009 r. Urząd Marszałkowski planuje otworzenie nowego działania konkursowego. Zmienił się opis, uszczegółowienie priorytetów PO KL. W działaniu 8.1.2, czyli wsparcie procesów adaptacyjnych i modernizacyjnych w regionie, Urząd Marszałkowski planuje konkurs o charakterze otwartym. Konkurs ten będzie miał charakter antykryzysowy i będzie adresowany do pracowników którzy są zagrożeni zwolnieniami z przyczyn leżących po stronie pracodawcy oraz do pracodawców, którzy takie zwolnienia planują. Urząd Marszałkowski planuje finansowanie typowych schematów outplacementu (zwolnienia monitorowanego). Będzie to wsparcie dla pracowników, którzy są zwalniani. Jeśli chcą oni podjąć samodzielną działalność gospodarczą, wówczas mogą otrzymać jednorazową zapomogę w wysokości 40 tys. zł. Mogą również zostać objęci systemem doradztwa. Jeśli pracownik zmienia pracodawcę i w wyniku tej zmiany otrzymuje niższe wynagrodzenie, to możliwe jest uzyskanie dodatku motywacyjnego, który zniweluje w pewnym zakresie różnicę w wysokości wynagrodzenia. Możliwe jest uzyskanie również dodatku mobilnościowego. Jeżeli pracownik zmienia pracodawcę i w związku z tym musi dojechać do drugiego pracodawcy, może uzyskać dodatek mobilnościowy. Dla powodzenia tego konkursu i tego typu działalności niezbędna jest współpraca pracodawców, którzy zamierzają zwalniać pracowników, strony organizacji pracowników, a także urzędów pracy. Jeżeli wspólne programy outplacementowe będą tworzone przez wszystkich zaangażowanych partnerów społecznych, mają one szansę powodzenia. Nie można dopuścić do sytuacji, że nie będzie chętnych do pozyskania tych środków. Na konkurs związany z outplacementem Samorząd Województwa planuje kwotę alokacji na poziomie 8 mln zł. Obecnie można zaobserwować, że najtrudniejsza będzie realizacja priorytetu VIII (regionalne kadry gospodarki). Jest tutaj najmniej złożonych wniosków i będą to projekty najtrudniejsze do realizacji.
